كرد و از چند و چون حوادث ، آگاهى يافت . به همين دليل ، ضرورت آگاهى از تاريخ در فهم روايات ، غير قابل انكار است و در فهم روايات ، به منابع مختلف تاريخى ، از قبيل : تاريخ پيامبران و امّت‌هاى آنان ، تاريخ كتب آسمانى جامعهء جاهلى قبل از اسلام ، پيامبر اسلام و جامعهء اسلامى و حتّى آگاهى به شرح حال راويان و طبقات آن ، نيازمنديم . « 1 » شارح نيز اين نكته را مد نظر داشته و به مسائل تاريخى بسيارى همچون : ماجراى كعب بن مالك ، « 2 » كتمان بعثت در آغاز رسالت « 3 » و . . . اشاره مىكند . وى « تجربه » را نيز مؤيّد كمياب بودن مؤمن حقيقى مىداند . تبيين غوامض و بيان چالش‌ها ملّا صالح ، بسيار مىكوشد تا مفاهيم احاديث را از زواياى مختلف بررسى كند و اين تلاش ، گاه در قالب بيان اقوال مختلف و گاه با طرح ايرادات فرضى ، مطرح و نمود پيدا مىكند . در مواردى نيز به نظر مىرسد كه شارح ، هم محلّ نزاع را مشخص نموده و هم قول حق را با برهان ، يادآورى كرده و دلالت‌ها و مفاهيم احاديث را بيان كرده است . مثلًا در عبارت : « دوست هر كس ، عقل ، و دشمنش جهل است » ، مىگويد : انسان نبايد فرد جاهل را دوست ، و فرد عاقل را دشمن قرار بدهد . « 4 » وى در تبيين مفاهيم روايات ، وجوه مختلفى را بيان كرده است ، مثلًا در عبارت : « همچنان كه دانشمندان ، به شما آن را آموختند » ، براى آن ، چهار وجه ذكر مىكند . « 5 » در برخى موارد ، افزون بر ذكر وجوه ، به نقد و بررسى آنها نيز مىپردازد « 6 » و در برخى

--> ( 1 ) . روش‌شناسى تفسير قرآن ، ص 300 . ( 2 ) . شرح ملّا صالح ، ج 1 ، ص 243 . ( 3 ) . همان ، ج 2 ، ص 210 . ( 4 ) . همان ، ج 1 ، ص 76 . ( 5 ) . ر . ك : همان ، ج 2 ، ص 53 . ( 6 ) . ر . ك : همان ، ص 350 .